Yıllardan 1994… Futbolla az çok ilgisi olanların da bildiği gibi o dönemin flaş takımlarından Trabzonspor, Aston Villa ile karşılaşacaktır. Ne kadar önemli bir maç olduğunu belirtmeye gerek yok heralde. Bir Anadolu takımının devrim niteliğindeki Avrupa başarısı herkesin göğsünü kabartmıştır. Ancak bu yazının konusu maçın ayrıntıları değil, maç öncesinde yaşanan ve Karadeniz fıkralarını aratmayan bir olaydır.

Aradan onca yıl geçmesine rağmen bu olay karşımıza sosyal medyanın bir nimeti olarak sunuldu diyebiliriz. Tıpkı klasik fıkralardaki gibi aynı karenin içinde iki Gürcü futbolcu (Arçil ve Şota Arveladze kardeşler), bir spiker, bir de “tercüman” yer almaktadır (son iki kahramanımız elbette isimsizdir). Fakat videoyu izleyenler bilir ki, olay beklenenden biraz daha farklı gelişmiştir. Spikerin Türkçe sorduğu soruya Şota yarım yamalak Türkçesi ile yanıt verince tercümanımız ne yapacağını şaşırır, ancak kameraya bir şeyler söylemek zorunda hissettiği için mi, yoksa Şota’nın sözlerine değil de hislerine tercüman olmaya çalıştığından mıdır bilinmez, duyduklarını daha düzgün bir Türkçe ile yeniden anlatmaya çalışır. Bir nevi diliçi çeviri sayılabilecek bu olay ile ilgili farklı birçok şey tartışılabilir. Tercümanın tecrübesiz ya da bu iş için yeterli vasıflara sahip olup olmadığını sorgulayabilir, onu istihdam eden kurumu eleştirebiliriz. Ancak bunlardan önce, mesleki görünürlük anlamında daha hayati bir mesele duruyor önümüzde: mesleğin adı.

Süreçler, Hadiseler

Bu olayı, Mart ayında Türkiye’ye gelen İtalyan savcı Felice Casson’un tercümanlığını yapan genç arkadaşların başına gelenler ile bir araya getirdiğimizde önümüze hemen hemen 18 yıllık bir süreç çıkıyor. Ki bu sürecin başlangıç noktasından tam 10 sene önce açıldı Türkiye’nin ilk Mütercim-Tercümanlık bölümü. Dahası, bu süreç boyunca iki önemli dönüm noktası daha yaşandı. 2003 senesiyle birlikte Çevbir’in doğuşu ile 2005’te Türkiye’nin ilk Çeviribilim bölümünün resmi olarak konumlandırılması. Yani, çeviri ile çevirmenin adı uzunca bir süredir mevcut bulunuyor. Hele konferans çevirmenlerinin 1969’dan beri bir dernek çatısı altında olduğu düşünülünce… O hâlde bugün gerekli olan, çevirmenlik ile konferans tercümanlığı mesleklerinin alt dallarının adını koymak, bunları profesyonel birer meslek grubu olarak tanıtmak, sınır ve  sorumluluklarını belirlemektir. Böylelikle ne Arçil-Şota kardeşlerin tercümanı, ne Casson’un genç çevirmenleri, ne de bir başka komik video olarak bize sunulacak bir sonraki çeviri hadisesinin gelecekteki kahramanları hazırlıksız yakalanarak zor duruma düşer. Konumlarını, kendilerinden bekleneni, içerisinde bulundukları çerçeveyi daha en baştan bilebilir, istikametlerini el yordamıyla değil mesleki yönergeler ile bulabilirler.

Neymiş bu alt dallar diyecek olursanız, kendi deneyimimden yola çıkarak size bir örnek vereyim. 2011 Haziran ayından 2012 Ocak ayına kadar önce Trabzonsporlu futbolcu Deguy Alain Didier Zokora, sonra Trabzon’un köklü kulüplerinden İdmanocağı’nın Kübalı voleybolcusu Noris Acea Cabrera ile aynı kulübün kadın futbol takımında oynayan İspanyol futbolcu Mariam Abdelkader Fernandes için tercüme hizmeti verdim. Sahadan günlük hayata, çok çeşitli şartlarda tercümeyi gerektiren bu hizmete “oyuncu asistanı” (player liaison) diyebiliriz. 2009 senesinde Boğaziçi Üniversitesi Çeviribilim bölümünün değerli hocalarından Jonathan M. Ross’un danışmanlığında spor alanında çeviri faaliyetleri üzerine çalıştığımız bir proje sonrasında ürettiğimiz bir terim aslında “oyuncu asistanı”.

Dünyadaki birçok spor takımının kadrosunda farklı diller konuşan oyuncular bulunsa da çok az kurum bu dil farklılığını bir sorun olarak görüyor. “Player liaison” adı verilen ve yabancı bir kültürün içine düşen bir oyuncunun her türlü tercüme ihtiyacını karşılayabilecek vasıflı elemanların daha çok Avrupa’daki kulüplerde yer aldığını gördüm. Oysa Casson olayında da gördüğümüz üzere, sorun çoğu zaman yalnızca bir bütçe meselesi değil. Birçok durumda esas sorun, çeviri hizmeti için çağrılan kişilerin mesleki adı olan, profesyonel bir alanın üyeleri olarak değil, “dil bilen kişiler” olarak görülmeleri. Peki ya Arçil-Şota hadisesine dönecek olursak, daha kendi sıfatı bir muamma olan çevirmeni hangi spor kulübü nasıl konumlandırsın? Sorun, ne yazık ki, aracını park etmeye çalışan sürücünün yoldan geçen bir başkasından kendisine “gel gel” yapmasını istemesi kadar ciddi.

Çözüme doğru…

Videoda izlediğiniz tarzda faciaların yaşanmaması ve daha sağlıklı bir tercüme hizmetinin verilebilmesi için hemen kolları sıvadım. Tam da bu noktada Trabzonspor’un “takım tercümanı” Halil Yazıcıoğlu ile tanıştım. Kendisi, benim deyimimle “oyuncu asistanlığı” konusunda desteğini esirgemedi; onun yardımları sayesinde profesyonel anlamda Türkiye’nin ilk oyuncu asistanı olarak çalışmalarıma başlayabildim. Bugün bakıldığında oyuncu asistanlığı hâlâ tanınmış bir meslek dalı değil, yabancı sporcular ise (voleybolcusundan basketbolcusuna) kötü tercüme hizmetlerinden yakınmaktalar. Çünkü alan, gerektiği gibi tanımlanmadığı için “dil bilenlerin” gayretine kalmış durumda.

Deneyimli tercümanlara ulaşamadıkları için genç tercümanları, kendilerine eksik bilgi vererek Gladio savcısının yanına, kameraların karşısına oturtan anlayışın değişmesi için gerekli olan şey belli: çeviri ile çevirmenin adını ve doğasını belirgin hatlar ile çizecek kurum ve kurumlar. Yani bize, yeni çeviri alanları için yeni James Holmes’lar gerek! Oyuncu asistanlığının, tercümanlık eğitimi almış insanların kariyer planlarına dahil olabilmesi ancak böylelikle mümkün olabilir.

Yazan: Emre İshak

William S. Burroughs’nun Yumuşak Makine adı ile çevrilen kitabı hakkında Nisan 2011‘de soruşturma açılmıştı. Bunu, Ekim 2011‘de Chuck Palahnıuk’un Ölüm Pornosu kitabı izledi. Bir yandan Sel Yayıncılık adına Genel Yayın Yönetmeni İrfan Sancı ile çevirmen Süha Sertabiboğlu, öte yandan Ayrıntı Yayınları sahibi Hasan Basri Çıplak ile çevirmen Funda Uncu’ya açılan davalar hâlen sürüyor.

8 Mayıs 2012 tarihinde saat 10.00′da Çağlayan Adliyesi 2. Asliye Ceza Mahkemesi’nde Yumuşak Makine’nin altıncı, Ölüm Pornosu’nun ise dördüncü duruşması eşzamanlı olarak gerçekleşecek. İki dava Mart 2012′de birleştirilmişti. Mahkemenin belirleyeceği “edebiyat bilirkişileri” tarafından “edebi niteliği” ölçülüp tartılacak iki eser hakkında çıkacak karar merakla bekleniyor.

Br önceki duruşmada Yumuşak Makine için bilirkişinin bulunup ilgili raporun hazırlandığı ancak mahkemeye henüz ulaşmadığı (bkz. Facebook Dayanışma Grubu) bildirildiğinden, önümüzdeki duruşmada en azından Burroughs için bir karar çıkması muhtemel. Çeviri ve Yayıncı birliklerinin takip ettiği duruşmalara herkes davetlidir. Türkiye’de edebiyatın hüküm giymesi hepimizin suçu olacaktır.

Teknoloji ilerledikçe çevirmenin fiziki varlığına ne olacağı sorusu uzunca zamandır tartışılıyor. Yazılı çeviri teknolojileri, makine çevirisi, makine destekli çeviri (computer aided translation – CAT) gibi başlıklar ile mevcut tartışma hâlihazırda kızışmış durumda. 22 Nisan 2012 tarihli Flanders News haberine göre ise Belçika’daki Brüksel havalimanında, bu sefer sözlü çeviri faaliyetleri için yeni iletişim teknolojileri pilot bir uygulama ile kullanıma girecek.

Belçika Örneği

Çeviri sürecinin kendisi başlıbaşına hem bir birikim, hem ciddi bir emek gerektirirken, Brüksel gibi çok dilli şehirlerde çeviri için ihtiyaç duyulan dil kombinasyonlarını sağlayabilmek önemli zaman kaybına yol açabiliyor. Flanders News’in haberine göre havalimanının güvenliğini sağlarken şüpheli görülen kişilerin sorgulanma prosedürü bu ihtiyacın en kritik noktaya çıktığı durumlardan biri. Sorgulanacak kişiler Flamanca bilmiyor ise mevcut durumda yetkin çevirmenler sağlanana kadar polis merkezlerinde saatlerce beklemek zorunda kalıyor.

Pilot Uygulama

Yakın zamanda başlatılacak pilot uygulama ile hukuk konusunda uzman bir çevirmen, havalimanındaki sorgulamalar için yetkililere Skype üzerinden çevrimiçi çeviri hizmeti sağlayacak. Merak edilen ise, bu ilk çevirmenin hangi dil kombinasyonları arasında çalışıyor olacağı. Nüfusunda büyük bir Türk topluluğunu barındıran Belçika’da, pilot uygulama için seçilecek dil kombinasyonu tahminen göçmen sorunlarıyla ilgili hükümetin öncelikleri konusunda da bir ipucu vermiş olacak.

……………………………………………

Gelişmeleri gelin, birlikte takip edelim.

Tüm dünyada çevirmenlere yönelik saldırılar hakkında farkındalık yaratmayı amaç edinen Red T örgütünün haberine göre Türk Büyükelçiğinin yer aldığı K4 kavşağında ateşli silahla yapılan saldırı sonucunda Yusuf Sheikh Hussein Ibrahim hayatını kaybetti.

Polis saldırganın kimliğini henüz tespit edemedi, aramalarını sürdürüyor.

Türk Büyükelçiliği resmi bir açıklama yapmazken, Türkiye’nin Somali’de artan rolünden rahatsız olduğunu açıkça ilan eden El Kaide saldırıyı üstlendi.

Somalili öğrenciler Türkiye’den eğitim bursu almak amacıyla büyükelçiliğe geliyorlar ve bu sırada tercüme hizmeti veriliyor.

Her konferans tercümanının kendine göre toplantıya hazırlanma tarzı vardır. Kimi tercümanlar ki Dragoman ofisinin en çok sevdiği profesyonellerdir, toplantıya her zaman hazırdırlar. Yani, çalıştıkları ve çalışmak istedikleri konular bellidir. Kendilerini bu alanlarda arka plan okuması yaparak sürekli güncel tutarlar.

Kimi tercümanlar son dakikacıdır. En zor tıp kongresine, Antalya’ya uçakla indiğimizde çalışırım der ve sabah hiç çalışmadığı belli bir performansla kabine girer, sonra yavaş yavaş açılırlar.

Müşterilerimiz gittikçe bilinçleniyor, toplantı sunumlarının önceden ulaştırıldığı durumların sayısı artıyor ama hepimiz biliyoruz ki çoğu zaman yine iş başa düşüyor. Kabindeki diğer simultane çevirmen meslektaşınızın toplantıya hazırlıksız olmasının ne kadar yorucu olduğunu takdir edersiniz. Kabinde simultane çeviri performansının yetersiz olmasının müşteri açısından ne kadar kabul edilemez olduğu da aşikar.

Gittikçe artan sayıda toplantı sahibi, simultane tercüman ile önceden tanışmak istediği bilgisini veriyor, prova yapmak istiyor veya en azından bir özet geçmeye, bir yandan da birlikte çalışacağı çevirmenleri tanımaya çalışıyor.

Simultane tercüme öncesinde toplantıya daha iyi hazırlanmak için önerilerimiz şunlar:

• Hem kaynak hem hedef dilde simultane tercüme yapacağınız konuyla ilgili Internette yayınlanmış haberleri ve makaleleri okuyun, konunun ana hatlarını, genel çerçevesini, mantığını ve gündemini anlayın.

• Internet ve diğer mevcut kaynakları (diğer konferans tecümanları, konunun uzmanları, Dragoman bünyesinde hazırlanan müşteri sözlükleri, kılavuzları ve referans metinleri) kullanarak kendinize bir terimce hazırlayın.

• Deneyiminizin az olduğu işlerde, toplantı yerine toplantının başlangıcından mümkünse en az bir saat önce giderek toplantı sahipleri veye konuşmacılar ile emin olamadığınız kavramları ve terimleri tartışın.

• Toplantısına gittiğiniz şirketle ilgili son haberleri mutlaka tarayın.

• Dragoman’ın düzenli olarak çalıştığı birçok uluslararası şirket var. Özellikle bu şirketlerle ilgili temel bilgilere, güncel gelişmelere, ürün ve hizmetlere ve terminolojiye aşina olun.

Unutmayalım ki, toplantılara doğru hazırlanmak, toplantı performansınız açısından belirleyicidir.  Bu ilke, deneyimli çevirmenler için de geçerlidir.

“İdeoloji, üzerinde oturduğum kanepeyi bile şekillendirdi.”

Mason Cooley

Çeviribilim alanını yazılı ve sözlü çeviri biçiminde iki alt-modüle ayıracak olursak, ideoloji kavramının sözlü çeviri alanına oranla yazılı çeviri alanında daha sıklıkla tartışılan ve ele alınan bir mesele olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ancak bu demek olmuyor ki, ideoloji ve bu kavramın yansımaları sözlü çeviri alanına girmemiş ve bu alanı etkilememiştir.

İdeoloji, bireylerde güçlü ve heyecanlı birtakım tepkiler uyandıran bir sözcüktür. İnsanlar ‘ideoloji’ sözcüğünü duyduğunda bunu genellikle komünizm, faşizm ya da anarşizm gibi ‘izm’lerle bağdaştırırlar (Freeden 2003). İdeoloji terimini ilk kez ortaya koyan ve bir nevi ‘isim babası’ kimliğini üstlenen Antoine Destutt de Tracy, Fransız İhtilali’nin ardından yazdığı yazılarda düşüncelerle ilgilenen ayrı bir çalışma disiplini yaratmak istemiştir. De Tracy, düşüncelerin hem eleştirilerinin hem de bilimlerinin ortaya çıkacağı, empirik bir düzlemde kanıtlanabilir bir temelde düşünce ve eylem ideallerinin ortaya konulmasını tasarlıyordu. Tarihsel süreç içerisinde ilerleyip Alman İdeolojisi’ne geldiğimizde karşımıza iki önemli isim çıkıyor: Marx ve Engels. Marx ve Engels’a göre tüm ideolojilerde insan ve çevresi, camera obscura’da olduğu gibi baş aşağı görünür. Başka bir deyişle ideoloji, materyal dünyanın tersine çevrilmiş bir ayna görüntüsünden başka bir şey değildir; materyal dünyanın kendisinin de kapitalizmin etkisi aracılığıyla insani niteliğini yitiren sosyal ilişkilere maruz olduğu gerçeği ile bu görüntü bir derece daha bozulmaktadır. Yine Marx’ın etkisiyle ideoloji zaman zaman “yanlış, asılsız, çarpıtılmış ya da başka herhangi bir biçimde yanlış yönlendirilmiş inanışlar dizgesi” biçiminde de olumsuz siyasi bir çağrışım ile tanımlanmaktadır (Calzada-Pérez 2003:3). Öte yandan dil, kültür disiplinleri ve çeviribilim alanındaki akademisyenler büyük çoğunlukla ideoloji kavramını politik alanın da ötesine çekerek “yaşamlarımızı düzenleyen ve çevremizle olan ilişkiyi anlamamıza yardımcı olan düşünceler dizisi” biçiminde politik anlamda daha nötr bir tanım yapma eğilimindedir (Calzada-Pérez 2003:5). Bu genel ideoloji tanımına uygun düşecek biçimde sözlü çeviri alanına geçtiğimizde de karşımıza buna benzer bir ideoloji anlayışı çıkmaktadır. Pöchhacker’a göre “Sözlü Çeviri Çalışmaları sahasındaki pek çok kimse için ‘ideolojinin’ dar, politik, indirgeyici anlamı “ideolojinin yanlış, çarpıtılmış ya da herhangi bir biçimde yanlış yönlendirilmiş inanışlar dizgesi’ne eşittir.” (Pöchhacker 2006). Profesyonel sözlü çevirmenler kendilerini geleneksel olarak belirli ideolojilerin ‘ötesinde’ ya da başka bir deyişle ‘arasında’ ve belki de eşit uzaklıkta konumlandırdığı için ideoloji ile herhangi bir ‘alakaları olmayacaktır’. Oysa Teun van Dijk (1998) ve Ruth Wodak (2001) gibi isimlerin savunucusu olduğu Eleştirel Söylem Çözümlemesi yaklaşımına göre dil kullanımı bütünüyle ideolojiktir. Bu noktadan hareketle, diğerlerinin dil kullanımını yansıtan ve temsil eden bir dilin kullanıcıları olarak sözlü çevirmenler de kendilerini ideolojiden soyutlayamamaktadır. Tam olarak nötr (neutrality) olmasa bile tarafsız olma kavramı (the notion of impartiality) – yani iletişim taraflarının herhangi birinin niyet ya da eylemlerine hiçbir surette dahil olmama durumu- tarihten günümüze dek sözlü çevirmenlik mesleğinin temel taşlarından biri olmuştur. Bunun, ilk profesyonellerin 1920’li yıllarda Milletler Cemiyeti ve ILO konferanslarında devlet temsilcileri için ve bu temsilciler arasında çalışmaya başladıkları andan itibaren aynı şekilde algılandığını söylemek yanlış olmayacaktır. Yine de, günümüze gelindiğinde, Fransız ve Alman liderlerin arasında yapılan görüşmelerde dahi her iki tarafın da kendi sözlü çevirmenini beraberinde getirdiği ve bunun Çinli liderlerle yapılan diplomatik ve politik toplantılarda da aynı şekilde uygulandığı görülmektedir. Bu uygulama bu tür diplomatik ve politik bağlamlarda sözlü çevirmene geleneksel olarak biçilmiş ‘taraflar arasındaki’ rolünden ziyade ‘taraflardan biri ya da diğeri için’ şeklinde bir rolü akla getirmektedir.

Politika, dil ve ideoloji

Politikayı konuşurken aynı zamanda ve büyük ölçüde belirli düşüncelerin ve çıkarların bir tür güvenli bölgeye alınıp uygulamaya konulması amacıyla verilen bir çabadan bahsetmiş oluruz (Schaffner 1996). Bu türde bir politik amacın ortaya konulması ve somut eyleme dönüştürülmesi süreci, her şeyden önce politik tarafları gerektirmektedir ve bu süreçte dil çok büyük bir rol oynamaktadır. Hatta Schaffner’a göre “ herhangi bir politik eylem, dil ile hazırlanmakta, ortaya konulmakta, kontrol edilmekte ve etkilenmektedir” (Schaffner ibid.).

Bir metnin politik metin olarak belirlenmesi, işlevsel ve tematik kriterlere dayandırılabilir (Schaffner ibid.). Bu metinler politikanın bir parçası ve/veya sonucudur. Politika sahasında yer alan değişik faaliyetlere göre başka işlevlere hizmet ettikleri görülmektedir. İçerik açısından baktığımızda, başlıkları genellikle politik faaliyetler, politik düşünceler, politik ilişkiler ile ilgilidir. Bu tür metinlerin diğer bir ortak özelliği de, genellikle geniş kitleleri hedef almasıdır. Örnek olarak demeçleri, politik liderlerin ya da politika sahasında yer alan diğer politik kişiliklerin yaptığı konuşmaları, liderler arasında gerçekleşen müzakere, özel protokol görüşmelerini vb. verebiliriz. İşlevsel bakış açısından bakıldığında sözlü politika metinlerini alt-gruplara ayırmak mümkündür. Birinci grup iç politika iletişiminden oluşur, burada konuşmacılar önde gelen politikacılardır ve aynı politik ya da ideolojik gruba hitap ederler. İkinci alt-grupta ise bir politikacı Ulusa Sesleniş’te olduğu gibi daha geniş ve politika-dışı bir kitleye seslenmektedir, bu yüzden gerçekleşen devlet-içi politik iletişimdir. Yabancı politik iletişim olan üçüncü alt-grupta ise, örneğin yurtdışı gezisine çıkmış olan üst düzey bir politikacı –liderin diğer politikacılar ve bürokratlarla yaptığı görüşmeler yer alabilir. Burada unutulmaması gereken esas nokta, sözlü politika metinlerinin homojen bir özellik taşımadığı ve her bir iletişim bağlamına göre kendine has birtakım özellikler kazanabileceğidir.

Peki ya iletişimin farklı kültürlerden, farklı dillerden, farklı ideolojilerden gelen tarafları bağlamında bakıldığında sözlü çevirmen ne ‘taraftadır’? Her şeyden önce, tüm bireylerin en yalın haliyle bir dünya görüşü, siyasi ve ideolojik duruşu ve tutumu olduğundan ya da olabileceğinden, bu düşüncelerini mesleklerine ve hayat tarzlarına tamamen yansıtmasalar bile, bu iki alanı bir çizgiyle bölüp mutlak surette izole etmelerini beklemek yanlış olacaktır. Kaldı ki tamamen kendi kişisel ve profesyonel tercihleri gereği örneğin süregelen bir savaş esnasında sözlü çeviri yapmayı reddeden ya da benzer biçimde din temalı toplantılara gitmeyen sözlü çevirmenler bulunmaktadır. Politik düzlem, sözlü çevirmen ve ideoloji kavramları ışığında üç ana unsurdan bahsetmek mümkündür: Birinci durumda ‘ekip-içi’ çevirmen diyebileceğimiz, esas işi çevirmenlik olmayan fakat içinde bulunulan politika ve uluslararası ilişkiler konularına hâkim olmaları, zaman zaman da söz konusu politikacı/lidere olan yakınlıkları nedeniyle gerçekleştirilen görüşmeler, röportajlar, ziyaretler ve buna benzer iletişim durumlarında sözlü çeviri yapan kimseler yer almaktadır. Burada, görüşülen konular politik ve bazen de ‘ devlet sırrı’ niteliğinde olabildiği için bu tarz bir uygulamaya da gidilmektedir. Başka bir deyişle, aslında ideolojinin kendisinden ötürü çevirmen seçiminde ideolojik bir seçim yapılmaktadır. Türkiye politikasından konuyla ilgili bir örnek verecek olursak, Egemen Bağış’ı örnek vermek mümkündür. Bilindiği üzere Bağış, Tayyip Erdoğan’a hem dil hem de politika danışmanlığı anlamında yardımcı olmaktadır. Mart 2005’te yerini Özel Kalem Yardımcısı Çağatay Kılıç’a bırakmış olan Bağış hakkında yazılan yazılardan biri şu şekildedir: Yıllarca ABD’de yaşamış, Amerikan – Türk Federasyonu’nda başkanlık, yöneticilik yanında, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın da ‘sözleşmeli – rehber, Türkçe mütercim – tercümanlığını’ yapmış Egemen Bağış’tan bahsediyorum. AKP’nin kuruluşu aşamasında, Erdoğan ve arkadaşlarının ABD seyahati sırasında tanışmışlar. Erdoğan’ın da, kanı kaynayınca, Bağış, 3 Kasım’da milletvekili seçildi. Sonra hep Erdoğan’ın yanında gördük kendisini. Başbakan’ın ‘yabancı dili – meramı’ oldu, yurtdışında. Son olarak ABD’de Erdoğan’ın konuşmalarının, basın toplantılarının ‘simultane – anında’ çevirisini yaptı. ‘Oval Ofis’ görüşmelerinde de Erdoğan’ın arkasında, ayakta ‘çeviri’ yapıyordu. Söylentilere göre çevirirken en çok zorlandığı, Başbakan’dan ‘kullanmamasını’ istirham ettiği söz ‘doğmamış çocuğa don biçmek’ imiş! Egemen Bağış, AKP İstanbul Milletvekili. TBMM üyesi. ‘Maaş ve yolluklarını’ milletvekilliği yapmak, yasama faaliyetlerine, ‘katılmak’ için alıyor. Mütercim – tercümanlık için değil. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlığı’nda, Dışişleri Bakanlığı’nda uzman tercümanlar var. Kimi toplantılarda bir TBMM üyesinin ‘tercüme kulübesine’ girip, kafes gibi yerde ‘çevirmenlik’ yapması, ‘şık’ değil. Muhtemelen kulübedeki diğer çevirmenler mebus olduğunu bilseler, şaşırırlar. (Doğan, Zülfikar. “Milletin Vekili, Mütercim mi? Polonya, AB’de yeni cin mi?” Akşam 2 Şubat 2004). Örnekte de görüldüğü gibi aynı anda milletvekili olan, konumu gereği politika konusuna yakın duran ve yabancı dil bilen biri çevirmen olarak politik görüşmelere dâhil olmaktadır. İkinci durumda ise söz konusu politik iletişim ortamında aracılık eden sözlü çevirmen profesyonel olarak sözlü çeviri yapmasına rağmen kendi bireysel tercihleri sonucu ideolojik seçimler yapabilir. Bu çerçevede, ideoloji meselesine sözlü çevirmen açısından iki düzeyde bakılmalıdır: bunlardan ilki, belirli ideolojik tasarılara hizmet etmek üzere araçsallaştırılabilen profesyonel sözlü çeviri meslek ve eğitim kurumlarının yer aldığı kurumsal düzey; ikincisi de sözlü çevirmenin kim için ve kiminle birlikte çalışacağına karar verdiği bireysel düzeydir (Pöchhacker, Franz.age. s.3). Bu duruma örnek olarak aşağıdaki haber verilebilir: Fransa Cumhurbaşkanlığında 2’nci tur yarışı devam ederken, adayların televizyon konuşmalarına ilişkin ilginç gelişmeler yaşanıyor. Son ve en ilginç haberlerden biri, Fransa cumhurbaşkanı adayı Nicolas Sarkozy’nin konuşmasını İngilizce’ye tercüme eden ‘şakacı çevirmen’in işine son verilmesi oldu. Fransa’da önceki gün Nicolas Sarkozy’nin ‘France 2’ kanalında yayınlanan bir konuşmasının İngilizce çevirisini yaparak, yurtdışındaki uluslararası televizyon kanallarına servis sağlayan Amerikalı çevirmen, merkez sağ adayın sözlerini bilerek çarpıtınca işinden oldu. Sarkozy’nin “Sizi etrafımda topluyorum ki bir rüyayı gerçekleştirebilelim” şeklindeki sözlerini, “Bir rüyayı gerçekleştirebilmemiz için sizi şişkin egomda bir araya getiriyorum” şeklinde tercüme eden Amerikalı tercüman, France 2 kanalının prestijine büyük zarar verdi. Altyazıyı şakacı çevirmenin aktardığı şekilde yayınlayan Amerikan televizyon kanalları, ilk başta durumu fark etmezken, bu şakayı kamuoyuna ilk duyuran, “frenchmorning” isimli internet sitesi oldu. (Geyisi, Erhun. “Sarkozy’nin Çevirmeni Kovuldu”. Hürriyet 1 Mayıs 2007). Bu örnekte, çevirmenin kendi ideolojik inanışları ve politik duruşu nedeniyle aldığı bir çeviri kararından söz edilebilir. Benzer biçimde, başka bir örnek olarak, özellikle son zamanlarda sıklıkla tartışılan Ermeni meselesi hakkında düzenlenen bir toplantıdaki konuşmalarda ‘Armenian genocide’ ifadesini ‘sözde Ermeni soykırımı’ biçiminde çevirmek de çevirmenin ideolojik ve politik duruşunu açıkça yansıtan bir tercih olacaktır. Bu noktada eşdeğerlilik, işlevsellik, profesyonel ve etik davranış kuralları gibi pek çok bağlantılı unsurun da konuya dâhil olması gerektiği gözden kaçmamalıdır. Son kategoride ise, sözlü çevirmenin yaptığı çevirinin sonucunda kendiliğinden ortaya çıkan ideolojik sonuçlar ön plana çıkmaktadır: 25 Şubat 2006 tarihli köşe yazısında Ertuğrul Özkök, Hamas temsilcisi Meşal’in Ankara ziyareti sırasında düzenlenen basın toplantısındaki çevirmenden bahsediyor. Gazeteci Cengiz Çandar’a çeviri hakkında ne düşündüğünü sorunca Arapça’yı iyi düzeyde bilen Çandar’ın şu yorumunu aktarıyor: HAMAS temsilcisi bir ara “Hukuke’l-Vatani” kavramını kullanmış. Çandar, “Arapça’da hukuk, hak kelimesinin çoğuludur. Yani ‘haklar’ anlamına gelir. Meşal, ‘milli haklardan’ vazgeçmeyeceklerini söylüyordu” diyor. Oysa tercüman bunu “hukukun üstünlüğü” şeklinde çevirmiş. Çandar anlatmaya devam ediyor: “Ertesi gün NTV’de Emre Kongar ile Mehmet Barlas’ın programını seyrediyordum. Meşal’in ‘Hukukun üstünlüğünden’ söz etmesini çok önemli bir gelişme olarak gördüklerini söylediler. Ertesi gün CNN Türk’te Taha Akyol’u izledim. O da HAMAS’ın ilk defa hukukun üstünlüğünden söz ettiğini belirtip, bunun çok önemli bir gelişme olduğunu söyledi. “Çandar, “Oysa Araplar’da hukukun üstünlüğü diye bir kavram yoktur” diyor. “Milli haklar” ile “hukukun üstünlüğü” kavramları arasında büyük fark var. Hatta “milli hak” kavramı, çoğu kez, uluslararası hukukun çiğnenmesi anlamına bile gelebiliyor. (Özkök, Ertuğrul. “İki Kelimelik Zincirleme Kaza”. Hürriyet 25 Şubat 2006.) Örnekten de anlaşılabileceği üzere, politik bir iletişim ortamında iletişimi sağlayan kişi olarak çevirmenin sözcük ve ifade seçimi, belki de sonrasında daha uzun tartışmaları getirebilecek durumların doğmasına sebebiyet verebiliyor. Belki de burada önemli olan nokta, çevirmenin ‘ekip-içi’ çevirmen diye tabir edilen, yani esas mesleği bu olmayıp da hem dil bildiği hem de bu ziyaret sırasında grupta yer aldığı için çeviriyi üstlenen biri olup olmadığını kesinleştirmek. Elbette, yine bu örnek, özellikle politika gibi son derece hassas bir zeminde önemli bir görev yerine getiren sözlü çevirmenin bu sorumluluğunun mutlak olarak bilincinde olması ve konuyla ilgili uzmanlık ve arka plan bilgisine sahip olması zorunluluğunu da akla getirmektedir. İdeoloji üzerine politika bilimlerinin yanısıra çeviribilim alanında da daha detaylı ve derinlemesine yapılan çalışmaların varlığını, konunun önemini ortaya koyar niteliktedir. Konunun genişliği ve zamanın kısıtlılığı göz önünde bulundurulduğunda, bu yazıda, sözlü çeviri ve ideoloji ilişkisi hakkında ancak temel birtakım bilgiler ve gözlemler sunulmaktadır. Oysa, özellikle belirli bir profesyonel sözlü çevirmenlik olgusu ile şekillenmiş olan Sözlü Çeviri Araştırmaları disiplini, ideolojik bir perspektif içerisinde rolünü ve konumunu yeniden gözden geçirmek durumundadır. Bu bağlamda sözlü çeviri eylemi ve mesleğinin kavramsallaştırılmasında yapılacak bir değişim ve/veya sorgulamanın, bu yönde muhtemel umut verici rotaları açacağına inanılmaktadır. NOT: Bu makale, 2008 yilinda Istanbul Universitesi Aksit Gokturk`u Anma Toplantisi`nda Yasemin Ozden Kanca ile birlikte sunulan bildirinin basima hazirlanmis seklidir ve Bildiri Kitabi`nda basilmistir.

KAYNAKÇA

Freeden, Michael. Ideology: A Very Short Introduction. USA: Oxford, 2003.

Calzada-Pérez, M. Introduction. Apropos of ideology. Ed. M. Calzada-Pérez. Manchester: St. Jerome, 2003. 1-22.

Pöchhacker, Franz. “Interpreters and Ideology: From ‘Between’ to ‘Within’.” Trans Nisan 2006.

van Dijk, Teun A. Ideology: A Multidisciplinary Approach. London: Sage, 1998.

Schaffner, Christina. “Political Speeches and Discourse Analysis.” Editorial. Current Issues in Language & Society 1996.

Doğan, Zülfikar. “Milletin Vekili, Mütercim mi? Polonya, AB’de yeni cin mi?” Akşam 2 Şubat 2004 < http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2004/02/02/yazarlar/yazarlar166.html>.

Geyisi, Erhun. “Sarkozy’nin Çevirmeni Kovuldu” Hürriyet 1 Mayıs 2007 .

Özkök, Ertuğrul. “İki Kelimelik Zincirleme Kaza” Hürriyet 25 Şubat 2006 < http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/3986867.asp?yazarid=10&gid=61>.

Simultane Çeviriden Nasıl Sağ Çıkarsınız?

Kitabın Adı: Self-Preservation in Simultaneous Interpreting: Surviving the role

Yazarı: Claudia Monacelli

Yayınevi: John Benjamins Publishing Company

Sayfa: 182

Yayın Tarihi: 2009

‘Konferans tercümanlığı bazen pahalı bir lüks olarak görülüyor. Konferans tercümanlarının genellikle birkaç kişi tarafından dinlenildiği ve artık herkesin İngilizce biliyor olması gerektiği dile getiriliyor. Konferans tercümanları aynı zamanda, otomatik bir dönüştürme sürecinde çalışan bir çeviri makinesinden öte gitmeyen bir yarı-otomaton olarak görülebiliyor. Ve birşeyler ters gittiğinde, yanlış anlamalar olduğunda ve hatta diplomatik krizler çıktığında, suçlanan onlar oluyor.’

Monacelli, kitabının önsözüne bu sözlerle başlıyor. Monacelli’ye göre, konferans tercümanlarının bir makine gibi görülmelerinin en önemli nedeni ‘görünmez’ olmaları. Toplantı salonlarının en arka köşesindeki kabinlerinde, hatta salonun üzerinde kalın camların gerisindeki tercüman odalarında çalışan konferans tercümanları, seslerini yalnızca kulaklıklardan, kendilerini dinleyen kişilere duyurabiliyor. Aynı zamanda yaptıkları işin ‘eşzamanlı’ doğası herkesçe anlaşılmadığı için, gizemli bir boyutun içinde görülüyorlar. Monacelli, kitabında, yakın zamana kadar sözlü çeviri alanındaki kuramsal çalışmaların da, tercümana bir ‘insan’ olarak değil, bir ‘olgu’ olarak yaklaştığına değiniyor ve bu alanda yapılacak kuramsal çalışmaların artık sürecin dinamiklerinden öte, tercümanın bir ‘birey’ olarak çeviri süreci ile nasıl bütünleştiğinin anlaşılmasına yönelmesi gerektiğini dile getiriyor.

Monacelli’nin kitabında, konferans tercümanları için, birçok bilinmez ve değişkenle dolu çalışma ortamlarında nasıl sağlıklı bir çeviri yapabileceklerine ve mesleklerini icra ederken kendilerinin de salt bir makine olarak görülmekten nasıl kurtarabileceklerine ilişkin aydınlatıcı tartışmalar ve öneriler yer alıyor.

Dilin Aynasından

Kitabın Adı: Through The Language Glass

Yazarı: Gıuy Deutscher

Yayınevi: Arrow Books

Sayfa: 310

Yayın Tarihi: 2010

Dil, kültürün bir ürünü müdür? Yoksa dili, insan biyolojisi mi belirler? Son birkaç yüzyıldır bu gibi sorular sorduk, fakat bunlara kesin yanıtlar bulamadık. Guy Deutscher, 2005 yılında yayınladığı ‘The Unfolding of Language’ adlı kitabında, dili kültürün ötesine ve öncesine yerleştirmiştir. ‘Through The Language Glass’ adlı son kitabında ise, Deutscher, biyoloji temelli kuramların bazı tutarsızlıklarını ortaya koyuyor.

Deutscher ilk ilginç örneklerinden biri, birçok dilde, temel renklerin bir karşılığını verecek sözcüklerin olmaması. Kitabın ilk dört bölümünde, düşünce tarihinin ilginç bir yorumunu bulacaksınız. Örneğin, ünlü İngiliz devlet adamlarından William Gladstone aynı zamanda antik Yunan metinleri konusunda bir uzmandı ve antik Yunanca’da ‘mavi’ sözcüğünün bir karşılığı olmadığını bulgulamıştı. Gladstone bu bulgusuna dayanarak, insanların o dönemde henüz tam bir renk görüsü edinemediklerini iddia etmişti. On dokuzuncu yüzyılda, Lazarus Geiger adında başka bir filolog, dünya üzerindeki dillerin renk spektrumunu aynı biçimde bölümlemediklerini ortaya koymuş, fakat ilginç sonuçlar içeren çalışması kısa zamanda unutularak, ancak bir yüzyıl sonra yeniden dilbilimcilerin dikkatini çekmiştir.

Kitabın belki de en ilginç bölümlerinde, Deutscher dil ve düşünce arasındaki ilişkiyi sorguluyor. Farklı dilleri konuşanlar, benzer biçimde mi düşünüyorlar, yoksa farklı diller, dünyayı farklı biçimde mi algılıyor? Bu sorunun odaklandığı problem, bazı kuramcılar tarafından ‘dilsel görecelik’ olarak da tanımlanır. Deutscher, ‘dilsel görecelik’ kavramını reddediyor ve bu soruya vermeye çalıştığı yanıtı kültürel ve tarihsel bir tabana oturtuyor.

Deutscher’in kitabı, dil, toplum ve kültür konularında kafasında sorular olanlar için aydınlatıcı ve düşündürücü bilgilerle dolu.

Babil Sineması

Kitabın Adı: Cinema Babel: Translating Global Cinema

Yazarı: Abe Mark Nornes

Yayınevi: University of Minnesota Press

Sayfa: 304

Yayın Tarihi: 2008

Babil Sineması, metin, imge ve çeviri arasındaki ilişkileri inceleyen bir kitap. Sinema sektöründe çevirinin nasıl üretildiği ve tüketildiğine ilişkin bilgilerin yanı sıra, altyazı çevirilerinin, seslendirmelerin nasıl yapıldığına ilişkin bilgi edinmek isteyenlerin başvuracağı bir kaynak kitap niteliği de taşıyor. Sinema sektöründe yaşanmış gerçek olaylar örneklendirilerek, çevirmenin bu sektörde nasıl konumlandığı ve nasıl konumlanması gerektiği hakkında da önemli ipuçları sunuyor.

Nornes, Akira Kurosowa’nın yönettiği Tora! Tora! Tora! adlı filmin çekim aşamasında çevirmenin nasıl görünmez, ama bir o kadar da etkin bir unsur olduğunu açıklıyor.

Babil Sineması, çevirmenin bu alandaki konumunu açıklamanın ötesinde, altyazı çevirisi gibi sinema sektöründeki farklı çeviri türleri ve süreçleri hakkında teknik bilgiler de veriyor. Kullanılan yöntemler ve hatta teknik donanımlar açıklanıyor.

Babil Sineması, sinema sektörü ve sanatı, film incelemeleri, film çevirisi, Japon sineması ve Avrupa tarihi alanlarında ilgisi olanların okumasu gereken bir kitap.

Genç Bir Romancının İtirafları

Kitabın Adı: Confessions of a Young Novelist

Yazarı: Umberto Eco

Yayınevi: Harvard University Press

Sayfa: 231

Yayın Tarihi: 2011

Bir Genç Romancının İtirafları, Umberto Eco’nun 2008 yılında ‘Richard Ellmann Lectures’ adlı programı kapsamında verdiği konuşmaları içeren küçük, fakat çok zengin içerikli bir kitap. Eco, kitabının en başında, bu itirafların neden genç bir romancıya ait olduğunu açıklıyor: Bu konuşmaları yaptığı sırada yetmiş yedi yaşına basmak üzerine olmasına karşın, ilk romanı Gülün Adı 1980 yılında yayınlandı. Eco, bu açıklamayı yaptıktan sonra, başlığını şu sözlerle gerekçelendiriyor:

‘Bu nedenle kendimi çok genç ve şu ana kadar yalnızca beş roman yazmış, geleceği olan bir romancı olarak görüyorum. Önümüzdeki elli yıl içinde daha birçok roman yazacağım.’

Kitaba dönüştürdüğü konuşmaları sırasında Eco sık sık kendi romanlarına göndermelerde bulunuyor. Örneklerini kendi yazma sürecinden ve kendi yapıtlarından veriyor. Eco, mesleki açıdan bir akademisyen olduğunu, romancı kimliğini ise yalnızca bir amatör olarak taşıdığını belirtiyor. Kitabın başında, akademik ve bilimsel yazma biçimleri ve yaratıcı yazma edimi arasında bir ayrım yapıyor:

‘Kuramsal bir makalede, yazar genellikle belli bir tez sunar ya da belli bir problemin yanıtını arar. Oysa bir şiirde ya da romanda, yazarın amacı tüm tutursızlığı ile yaşamı yansıtmaktır.’

Öte yandan, Eco kendi yazma sürecini açıklamaya giriştiğinde, kendisi de kuramdan tamamen uzak kalmıyor. Yazar, kitabının ilk bölümünde, yazma sürecine kişisel bir perspektiften bakarak, kendi yöntemlerini ve ilgi alanlarını açıklıyor.

Kitabın ikinci bölümünde, yazar, metin ve çevirmen üçgeni irdeleniyor. Bu bölüm, yazarın kendi amaçladıkları dışında, metninin okurlar ve çevirmenler tarafından nasıl farklı yorumlanabileceğini ilginç örneklerle açıklarken, bir yandan da, edebiyat çevirisinin güçlüklerini gözler önüne seriyor. Kurmaca karakterler üzerinde yoğunlaşan üçünçü bölümde ise, okurların romanlara ilişkin ‘gerçeklik’ algısı tartışılıyor.

Genç Bir Romancının İtirafları, Umberto Eco’nun yazdıklarından ve romanlarından hoşlananlar için, keyifli ve ufuk açıcı bir küçük hazine!

Dr. Hüseyin Beköz

İstanbul Memorial Şişli Hastanesi

İç Hastalıkları ve Hematoloji Uzmanı

Tıp kongrelerinde simultane çeviri denildiği zaman aklıma ilk olarak çevirmenlerin oturduğu kutu şeklinde kabinler geliyor. Kocaman kongre salonu içerisinde arka köşeye konuşlandırılmış bu küçücük kutuların, bir meslek icrasının çalışma ofisleri olduğunu düşünmek çok ilginç. Yeterli havalandırma oluyor mu, terlemeden içeride oturabiliyorlar mı, diye hep düşünmüşümdür. Kapalı alan fobisi olan ya da benim gibi çok terleyen bir bünyesi olan bir kongre çevirmeni düşünemiyorum. Öyle olsa, sanırım ilk günden istifalarını verirlerdi.

İlk zamanlarda, bu kabinlerin içindeki kişiler kimlerdir diye merak etmişimdir. İnsan çeviriyi dinlerken, sesin kime ait olduğunu merak ediyor doğrusu. Meslek hayatıma ilk başladığım zamanlardaki ilk kongrelerimde genellikle çevirmenler orta yaşın üzerinde, renksiz kıyafetli, makyajsız, nötr kadınlardan oluşmaktaydı. Kulağa gelen çeviride ağırdan ve bazen heceli, biraz da sigaradan kalınlaşmış sesleri hatırlıyorum. Her zaman, acaba doğru çeviriyorlar mıdır, diye hep tedirgin olarak dinlemişimdir.

Tıbbi kelimelerin telaffuzunda yaşanan hatalar, kurulan devrik cümleler, çeviremediği yerlerin atlandığını hissetmek, çevirinin kalitesini düşürdüğü gibi, çevirmenin çevirdiklerine olan güvenin yitirilmesine, hatta anlatılan konuya odaklanamama problemlerinin yaşanmasına sebep olduğunu fark ettim. Buradan şu sonucu çıkarıyorum: çevirmenin performansında, çevirmenin Türkçeyi düzgün kullanması, çevirdiği konuya hakimiyeti, vurguları, ses tonu, konunun anlaşılmasında çok önemli parametrelerdir.

Bir önemli konu da, çeviri için kimliğiniz karşılığında aldığınız kulaklıkların geri iade edilmesi sırasında yaşanan arbededir. Kulaklığı alırken sorun yoktur, ama gel gelelim kulaklığı iade etme faslı geldiğinde, iade masasının önünde kitleler halinde kuyruklar oluşur ve insanlar birbirinin omzunun üzerinden kulaklık uzatarak kimliğini alma telaşı içerisine girer. Kısa süreli kongre, oturum arasını değerlendirebilmek için verilen eziyetli bir yarışma haline döner.

Bu böyle olmayacak dediğim andan itibaren, İngilizce seviyemi yükseltmek için gayretle çalışmaya başladım. Şu an bir uluslararası kongreyi kulaklık ve çevirmen olmadan rahatlıkla takip edebiliyorum. Kulaklıkla iletişimimiz devam etmese de, salonun içindeki o çeviri kutusunu her gördüğümde içeride kimin çeviri yaptığını, çevirmen profilinin değişip değişmediğini kontrol etmek gelir içimden.

Şebnem Sunar, İstanbul Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda çalışan bir akademisyen. Akademi’nin içinde öğrencilerle birlikte çalışmanın ötesinde, aynı zamanda Can Yayınları’nda Almanca editörlük yapan Şebnem Sunar ile, edebiyat, edebiyat çevirisi ve yayın sektörü hakkında sizin için bir söyleşi yaptık.

GE       Edebiyata olan ilginizden bahseder misiniz? Edebiyat üzerine kurulu bir kariyer yapmaya ne zaman ve nasıl karar verdiniz?

ŞS        Edebiyat üzerine kurulu bir kariyer yapmaya, kitap okumaktan başka bir şey yapmak istemediğimi anladığımda karar verdim.

GE       Akademinin içinden baktığınızda, gençlerin edebiyatla olan ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

ŞS        Ben sadece kendi çalıştığım öğrenciler için konuşabilirim ve ne yazık ki pek çoğunun ilişkisi, derslerde müfredat dahilinde okudukları (ya da belki de okumadıkları) eserlerle sınırlı. Bu ülkede, öğrenim görmek için edebiyat bölümünü seçen, edebiyat bölümlerinde kitap okunduğunu gördüklerindeyse çok şaşıran genç insanlar yaşıyor. Akademik kurumlar edebiyat çevirmeni yetiştirmiyorlar. Yetiştirmeleri de mümkün değil. Edebiyata ve yakın disiplinlere ilgi uyandırabilir, felsefe ve kültür kuramları gibi alanlarda duyarlılık kazandırabilirsiniz, ancak çevirmen yetiştiremezsiniz; çünkü çevirmen kendi kendini yetiştirir.

GE       Aynı zamanda Can Yayınları’nda Almanca editör olarak çalışıyorsunuz. Edebiyat çevirisi alanında da çok deneyiminiz var. Şu anda yayın dünyamızda edebiyat çevirisini nasıl konumlandırıyorsunuz? Bunu yayıncı ve çevirmen ilişkileri perspektifinden değerlendirebilirsiniz.

ŞS        Edebiyat çevirisi, kuşkusuz, piyasası olan bir sektör. Ancak daha yapılacak çok şey var ve ne yazık ki bunlar tek başına yayıncılık sektörünün altından kalkabileceği şeyler değil. Çünkü işin büyük kısmı, hep söylendiği için artık klişeleşen, dolayısıyla da gerçeklik payını yitiren eğitim ve ekonomiyle ilgili. Üniversiteye edebiyat eğitimi almaya gelen biri, öğreniminin büyük bölümünün edebiyat metinleri aracılığıyla dünyayı yorumlamaktan geçtiğini, bunun da ancak kitap okunarak yapıldığını gördüğünde şaşırabiliyorsa ve bu şaşkınlığı yaşayanlar artık azınlığı değil de çoğunluğu oluşturuyorsa, bu ülkenin eğitim sisteminde sizin boyunuzu aşan bir problem var demektir ve bunun üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gerekir. Bunun üzerinde duruyorum; çünkü bu doğrudan doğruya okuyan nüfusun oranını belirleyen bir olguya işaret ediyor. Bu ülkede bir kitabı 2000 adet basarken düşünüyorsanız, bastığınız kitabın 2000 okur bulacağından kuşkulusunuz demektir. Nüfusunun 70 milyonu aşmasıyla övünen bir ülke için hayli acıklı bir durum. Bu durumun çevirmene yansıması ise işin ekonomik yönünü belirliyor. Arz edilen şeyin talibi az olunca, kitap pahalı, dolayısıyla kolay vazgeçilebilir bir “nesne“ye dönüşüyor. Bu durumda çevirmen de, yaptığı o çok zahmetli ve yorucu bir iş karşılığında yeterince para kazanamıyor.

GE       Aslında ilginç bir noktada duruyorsunuz. Bir yandan yayın sektörünün edebiyat çevirisi ve çevirmeni alanındaki sıkıntılarını birebire gözlemliyor ve yaşıyor; bir yandan da sektöre ‘edebiyat insanı’, çevirmen yetiştiren bir akademik kurumda eğitmenlik yapıyorsunuz. Bu ikili perspektif, akademide yaptıklarınızı biçimlendirdi mi? Yani üniversitede öğrencilerle ders yaparken, yayıncılık dünyasında deneyimlediklerinizi tamamen bir tarafa mı bırakıyorsunuz, yoksa bu deneyimler derslerinizde bir araya geliyor mu?

ŞS        Aslında düşündüğünüzün tam tersine, akademik kurumlar edebiyat çevirmeni yetiştirmiyorlar. Yetiştirmeleri de mümkün değil. Edebiyata ve yakın disiplinlere ilgi uyandırabilir, felsefe ve kültür kuramları gibi alanlarda duyarlılık kazandırabilirsiniz, ancak çevirmen yetiştiremezsiniz; çünkü çevirmen kendi kendini yetiştirir. Siz ancak metinlerin, dolayısıyla da dünyanın nasıl okunabileceğini, hayır nasıl okunacağını değil, nasıl okunabileceğini işaret eder, olsa olsa yorum olanaklarını gösterebilirsiniz öğrenciye. Bundan sonrası çevirmen olmaya niyetlenen kişinin kendi işidir; çevireceği metnin dünyasını nasıl yorumlayacağı ve bu yorumu kendi diline nasıl aktaracağı, çeviri yapan kişinin kitapla baş başa kaldığında yanıtlaması gereken zor bir sorudur.

GE       Peki sizce iyi bir edebiyat çevirmeni olmak için, genç arkadaşlarımızın ne yapmaları gerekiyor? Onlara ne önerirsiniz? İster çeviri bölümlerinde, ister filoloji bölümlerinde olsunlar, lisans eğitimleri boyunca kendilerini bu konuda nasıl zenginleştirebilirler?

ŞS        Aslında yanıt çok basit: okuyarak ve okuduğu şey üzerine düşünerek, ben bundan ne anladım, niye böyle anladım, başka türlü anlayabilir miydim, peki neden başka türlü anlamadım, diye sorarak. Evet, yanıt belki basit ama uygulaması o kadar basit olmayabilir. Çünkü bu dil ve anlam ilişkisi ile, dolayısıyla da anlama olgusu ile ilgili olduğu kadar kişinin kendi kendisine ve dünyaya bakışı ile de ilgili bir süreç.

GE       Çevirmenlerinizle nasıl bir ilişki kuruyorsunuz? Editör ve çevirmen olarak birlikte çalışma sürecinizi özetle anlatabilir misiniz?

ŞS        Editörlük sadece şimdi hangi kitabın yayımlanacağını belirleme işi değil. Editörlük, çeviri edebiyat söz konusu olduğunda, biraz da hangi metni hangi çevirmenin çevirebileceğini kestirme işi. Doğru kitaba doğru çevirmeni bulma işi başka bir deyişle. Bir tür çöpçatanlık. Gerisi zaten kendiliğinden geliyor.

GE       Şu anda çalıştığınız yayın projeleri nelerdir? Bize birkaç örnek verebilir misiniz?

ŞS        Projeler birkaç koldan birden ilerliyor: Çağdaş dünya edebiyatı, klasikler, 2011’den itibaren bir dizi altında yayımlamaya başladığımız Gotik Romantik edebiyat ve yine edebiyat okuruna seslenen ve yaşamın değişik alan ve perspektiflerine dair keyifli okumalar sunan Kırkmerak dizisi.

GE       Son olarak, genç çevirmen adaylarına, bu konuda kendini daha da zenginleştirmek isteyen çevirmenlere söylemek istediğiniz bir şey, bir öneri var mı?

ŞS        Dil üzerine düşünmeyi öneririm. Çeviri söz konusu olduğunda, tek başına önemli olan yabancı dilinizin mükemmelliği değildir. Çeviri yapacağınız, dolayısıyla da o dili aktaracağınız Türkçenizin de mükemmel olması gerekir. Dil üzerine düşünmeden, anlam ve aktarım olanaklarını tartmadan çeviri yapmak mümkün değil.

GE       Zaman ayırdığınız için teşekkürler.

ŞS        Asıl ben teşekkür ederim.

Tablet bilgisayarlar artık birçok kişinin tercihi olmuş durumda. İşi gereği mobil olan, sık seyahat eden, yerleşik bir ofise bağlı olmadan çalışanlar, tablet bilgisayarları özellikle tercih ediyor. Farklı üreticiler arasında tablet bilgisayar savaşları sürerken, bir yandan da yeni bir pazar oluştu: İster Mac tabanlı olsun ister Android, birçok mobil işletim sisteminde çalışan uygulamalar üretiliyor. Bu yazımızda, özellikle çevirmenlerin ve konferans tercümanlarının kullanabileceği bazı uygulamaları tanıtmayı hedefledik.

Dropbox

Dropbox aslında web-tunable bir bulut bilişim hizmeti. Dropbox, kullanıcılarına dosyalarını ve klasörlerini depolayıp paylaşabilme olanağı sunuyor. 2GB’a kadar bu hizmeti ücretsiz sunan Dropbox, dileyen kullanıcılarına belli bir ücret karşılığı depolama sınırını 8GB’a kadar çıkarabiliyor. Web-tabanlı bu hizmetin, Ipad gibi tabletler için hazırlanmış uygulaması da mevcut. Çevirmenlerin gerek meslektaşları, gerek müşterileri ile belge paylaşımı konusunda oldukça işlerine yarayabilecek bir hizmet ve uygulama.

OfficeHD

Tabletlerde Microsoft Office belgelerinize erişebileceğiniz, yeni Microsoft Office belgeleri hazırlayabileceğiniz yararlı bir uygulama. Word, Excel ve Powerpoint belgelerinizi açabileceğiniz, yeni belgeler oluşturabileceğiniz bu uygulama, aslında Ipad tablet için hazırlanmış bir kelime işlemci. Belki dipnotlu ve çok uzun ayrıntılı belgeler için olmasa da, temel düzeyde birçok belgeyi hazırlayabileceğiniz, yazılı çeviri dahi yapabileceğiniz bir uygulama. Uygulamaya FTP yoluyla belgelerinizi yükleyebilir, ya da E-mail ile gelen belgeleri bu uygulamada açarak, tabletinizin belleğine kalıcı olarak alıp, istediğiniz zman erişebilirsiniz.

Notepad Pro

Çevirmenlerin ve konferans tercümanlarının, gerçekleştirecekleri çeviri projesi ile ilgili, çeviri öncesinde ve sonrasında not alabilecekleri, bu notları düzenli bir şekilde saklayabilecekleri bir not alma uygulaması. İster çevirinizle ilgili işvereninizden aldığınız yönergeleri not etmek, ister yaptığınız çeviri sırasında öğrendiğiniz yeni terimleri daha sonar hatırlayıp kendi sözlüğünüze dahil etmek için olsun, birçok amaçla kullanılabilecek bir uygulama olan Notepad Pro, aynı zamanda toplantı sırasında ses kaydı almanızı da sağlıyor.

iAnnotate PDF

Çevirmenler, çeviri projeleri ile ilgili dosyalarını ve toplantı sunumlarını genellikle PDF formatında alırlar. Bu nedenle, her tablette bulunması gereken uygulamalardan biri de bir PDF okuyucusu olmalıdır. iAnnotate PDF, diğer PDF okuyucu uygulamalardan farklı olarak, PDF dosyalarınızın üzerinde okurkan not almanıza, metnin dilediğiniz bölümlerin altını çizmenize ve renklendirmenize de olanak veriyor.